Uzakta bir yerlerde, bir masada oturmuş bir bilim insanı, keşke dünya üzerinde birileri bana biraz daha yardım edebilse diye düşünüyor. Ondan çok daha uzak bir yerde başka bir insan “Çok sıkılıyorum, acaba bugün ne yapsam?” diye düşünüyor. Bu yazının yazılabilmesini sağlayan teknolojik devrim, bu iki kişinin birlikte çalışarak nasıl dünyayı daha bir yer haline getirebileceği ile ilgili.

Citizen Science Nedir?

Tam çevirisi “vatandaş bilimi” olan bu kavram, UCL (University College London) Üniversitesi’nin kaynaklarına göre 90’larda ortaya çıkmış. Birbirlerinden haberdar olmadan hem İngiliz sosyolog Alan Irwin, hem de Amerikalı kuş bilimci Rick Bonney farklı kelimelerle aynı şeyi anlatmışlar.

Tam çevirisi “vatandaş bilimi” olan bu kavram, UCL (University College London) Üniversitesi’nin kaynaklarına göre 90’larda ortaya çıkmış. Birbirlerinden haberdar olmadan hem İngiliz sosyolog Alan Irwin, hem de Amerikalı kuş bilimci Rick Bonney farklı kelimelerle aynı şeyi anlatmışlar.

UCL sayfasına göre:
İngiliz sosyolog Alan Irwin, vatandaş bilimini “bilim ve bilim politikası süreçlerinin kamuya açılması gerekliliğini ön plana çıkaran bilimsel vatandaşlık kavramlarının geliştirilmesi” olarak tanımlamış. Irwin, vatandaşlar ve bilim arasındaki ilişkinin iki noktasını vurgulamış: “bilim, vatandaşların kaygılarına ve ihtiyaçlarına duyarlı olmalı” ve “vatandaşların kendilerinin güvenilir bilimsel bilgi üretebilmesi” olarak tanımlamış. Irwin’in tanımı, parti kursa oy verilecek güzellikte.

Amerikalı kuş gözlemcisi Rick Bonney “vatandaş bilimini” amatör kuş gözlemcileri gibi bilim insanı olmayan kişilerin gönüllü olarak bilimsel verilere katkıda bulunduğu projeler olarak tanımlamış.

Aynı ünlü “sanat sanat için mi yoksa toplum için mi?” ikilemi gibi bir ikilemin içinden, “bilim, bilim için” demenin bilimin ilerleme hızını arttıracağını fark etmişler. İkisinin de bu çıktıya ulaşmalarını sağlayan bir diğer noktaları ise, ikisinin de “topluluk” gerektiren alanlarda çalışma yapmaları. Bilim insanı her yerde yetişen bir şey olmadığı için, alanları da çoklu insan toplulukları ile etkileşimi gerektiren uğraşlar oldukları için, ihtiyaçlarına bu şekilde bir çözüm olabileceğini fark etmişler.

Steve Jobs’un da pek sevdiği Dabridgcourt Belchier’ın “Büyük beyinler eş düşünür.” sözü buraya da tam uyuyor diyebiliriz.

Kavramın geçmişi için daha fazla detay isterseniz UCL sayfasına göz atmanızı öneririm, kısa bir yazı. Geçmişi geçelim şimdiye gelelim dersek;

Bugün, bir diğer adıyla halk tabanlı bilim, bilim insanlarının iş yüklerini azaltmak ve bilimin ilerleme hızını arttırmak için kullanılıyor.

Bu yazıda bahsedeceğim zürafalar, balinalar ve uzayı tanımlamak dışında, aynı zamanda popüler olan yapay zeka konusu da topluluktan beslenmeye dayanıyor. Yapay zeka bisiklet tamir etmek konusunda verimli bir sürü çıktı sunabilirken, önceki yazılarımda bahsettiğim [AI Cant Dive] çok az bilinen ve halka açık bilgi bulunmayan konularda hiçbir verimli çıktı üretemediği gibi yanlış bilgiler üretmekten hiç çekinmiyor.

Topluluk üretimleriyle yapay zekayı beslemenin bir de yanında etik problemleri ve telif aidiyeti konusu yer alıyor ama burası çok daha derin, karışık ve burada değinmeyeceğim bir konu.

“Citizen science” kavramına dair artık bir fikir sahibi olduysak, bu konunun bir alt başlığıyla tanışma vaktimi geldi.

Günümüzde “citizen scientist” (vatandaş bilim insanı) kavramı, bilimsel çalışmalar için bilgi toplayan, bilginin çalışmalar için organize edilmesini sağlayan, deneyler gerçekleştiren insanlar olarak tanımlanıyor.

Bilginin organize edilmesi konusunda nasıl kolayca halk bilimi olgusuyla bilgisayarlarımızı kullanarak katkı yapabileceğimizden ilerleyen kısımlarda bahsedeceğim. Peki sadece bilgiyi organize etmekten fazlasını yani bilgiyi toplamakta isteseydik ne olurdu?

Büyük ihtimalle bulunduğumuz lokasyondan farklı bir yere gitmemizi gerektirirdi. Belki başka insanlarında orada toplanabilmek için hareket etmeleri gerekirdi. Büyük ihtimalle mesafeyi kat etmek için yakıt tüketerek para harcarlardı. Eğer dalgıçlar üzerinde ölçümler yapıyorlarsa, ölçüm ekipmanları ve lojistik için para harcanması gerekirdi. Eğer kuş gözlemciliği yapıyor olsalardı doğada daha uzun süre geçirmek ve konforlu geçirmek için yanlarına ekipmanlar veya atıştırmalıklar almaları gerekirdi. Örüntüyü fark ettiniz mi?

Science Tourism Nedir?

“Science Tourism” (Bilim Turizmi) bilim amacı ile seyahatler gerçekleştirmek anlamını taşır. Bu amaç bilimsel veri toplamak için başka bir lokasyona gitmek olabileceği gibi, bir müzeye gitmekte olabilir.

İlginizi çekiyorsa internette vatandaş bilimi ile yakından ilgili olan bu bilim turizminin yarattığı ekonomi hakkında çok ilginç araştırmalar var. Profesyonel ve amatör, bilim üretimi ve tüketiminin kendi ekonomik alt başlıklarını da yarattığı ortada.

Bu Kadar Tanım Yeter, Eğlenceye Başlayalım

Bence doğa da yürümekten daha keyifli bir şey varsa, o da aynı zamanda kafayı bir hedefe odaklayarak yürümek. Bunu yaparken topluma katkı sağlayabilmek ise efsane olurdu.

Vatandaş bilimi konusunda bu yazıya ekleyebileceğim alt başlıklar araştırırken gördüm ki bayağı çok proje varmış. Burada geçmese bile büyük ihtimalle yapmaktan hoşlandığınız bir çok konuda bu şekilde bilime katkı yapabileceğiniz projeler bulabilirsiniz.

Zooniverse

“Zooniverse, insan destekli araştırmalar için dünyanın en büyük ve en popüler platformudur. Bu araştırma, profesyonel araştırmacılara yardımcı olmak için dünya çapında bir milyondan fazla insanın bir araya geldiği gönüllüler tarafından mümkün kılınıyor. Amacımız, aksi takdirde mümkün olmayacak veya pratik olamayacak araştırmaları mümkün kılmaktır. Zooniverse araştırması yeni keşiflerle, daha geniş araştırma topluluğu için yararlı veri kümeleriyle ve birçok yayınla sonuçlanır.”

Zooniverse bilgisayarınız ile veri organize etmek konusunda katkı yapabileceğiniz ve dünyaca popüler bir kuruluş. Buraya yüklenen veri setleri, vatandaş bilim insanları tarafından projenin kapsamına ve rehberine göre (merak etmeyin fil uzmanı olmasanız bile katkı yapmak çok kolay) organize ediliyor. Bir çok büyük kuruluşla da beraber çalıştığını görebilirsiniz.

Yapay zeka bunları yapamaz mı dediğinizi duyar gibiyim. Cevabı ise, henüz yapamıyormuş. İnsanlar 1 — Yapay zeka 0.

Burada Afrika Savanalarında filleri incelemekten, NASA ile uzay araştırmaları yapmaktan ve okyanuslardaki kambur balinaların neler yaşadığına dair bir çok konuda katkılar yapıp dünya tarihinde bir iz bırakabilirsiniz.

Balinalar demişken, kuş gözlemciliğini büyük ihtimalle duymuşsunuzdur peki balina gözlemciliğini?

Happywhale

“Happywhale’in misyonu, yüksek kaliteli çevreyi koruma bilimi ve eğitimi yaratarak deniz çevrelerine yönelik küresel anlayış ve özeni artırmaktır.

Halkın bilime katılımını kolaylaştırmayı ve ödüllendirici hale getirmeyi amaçlıyoruz. Nasıl? Deniz memelileriyle ilgilenen herkesin ilgisini çekecek yenilikçi araçlar geliştirerek ve güçlü işbirliği araçlarıyla araştırma topluluğuna hizmet ederek.”

Bu yazıya ilhamı veren Happywhale ve Zooniverse ortaklığı ile hazırlanmış olan kambur balina projesi oldu. Sonrasında bu proje nasıl hazırlanmış diye araştırırken gördüm ki okyanus kıyısı olan ülkelerde böylesine ilginç bir kültür varmış. Sıradışı olduğu için seçtiğim bu örneğin dışında doğa gözlemciliği bir çok alt başlıkta aktif olarak vatandaş bilimine dayanıyor. En popüleri kuş gözlemciliği olmakla birlikte size uyan herhangi bir alt alanını seçerek doğada geçireceğiniz zamanlarınıza anlam katabilirsiniz. Sivrisinek gözlemciliği yaparak bile türleri ve yaşam alanlarını haritalayarak bilime katkı yapabileceğinizi biliyor muydunuz? Hemde NASA ile.

NASA ve Vatandaş Bilimi

Vatandaş Biliminin Bir limiti var mı? Bilmem, uzayın bir limit var mı?

NASA’ nın 32 farklı projesinde uzaydan denize, amatör telsizcilik ile dünyanın iyosfer analizine, sivrisinek yuvalarından dağların yağış analizine kadar bir çok farklı konuda katkı yapabilirsiniz.

Çoğu projeye katkı yapabilmek için telefonunuza Globe Observer uygulamasını yüklemeniz gerekiyor. 120 den fazla ülkenin de katılımcısı olduğu bu program, NASA ve ilgili ülkeler arasında imzalanan anlaşmalar ile yürütülüyor. 

Daha fazla bilgi için kendi websitelerini ziyaret edebilirsiniz. Eğer seviyorsanız, sivrisinek projesinin linki.

 Ekleyebileceğim tek yorum, siber güvenlikçi bakış açısından baktığımda bu uygulama sizce çok fazla erişim istemiyor mu sayın NASA? İnsanın aklına bu kadar veri başka nerelerde diye gelmiyor da değil. Bu noktada tavsiyem eğer eski ve içinde çok önemli veriler bulunmayan bir cihazınız varsa onu kullanmak olabilir. Zaten programın sürümü de bayağı eski. Sanki bir dönem citizen science kavramı çok hypelandığında ortaya çıkmış ve aynı maker kültürü gibi sonrasında olması gereken yere geri inmiş gibi bir izlenim verdi.

Kelebek Gözlemciliği Ve Ötesi

Bu yazı için araştırmalarımı sürdürürken denk geldiğim en güzel yazı Amerikan Ulusal Park Servisi tarafından yazılmıştı.

“Milli parkları yönetmek için Ulusal Park Servisi (NPS) mevcut en iyi bilimsel bilgileri kullanır. Bazen bu bilgileri elde etmenin en iyi yolu vatandaş bilimi projeleridir. Örneğin, yöneticilerin bahar aylarında belirli bitki türlerinin ne zaman çiçek açtığını bilmeleri gerekebilir. Çiçek zamanlamasına ilişkin veriler, hangi kelebeklerin özel korumaya ihtiyaç duyduğunu veya bir tarlayı ne zaman biçeceklerini bilmelerine yardımcı olabilir. Parktaki tüm çiçekleri saymak için yeterli zamanları olmayabilir. Ancak parkta yürüyüş yapan yüzlerce ziyaretçi, çiçeklerin ne zaman ve nerede açtığını kaydetmek için bir mobil uygulama kullanabilir.

Vatandaş bilimi aynı zamanda ziyaretçilerin bilimden ve parklarından keyif almaları ve öğrenmeleri için de harika bir yoldur. Kongre yakın zamanda çıkardığı bir yasayla NPS’nin halk eğitimi rolü ve sorumluluğu olduğunu teyit etti. Vatandaş bilimi NPS’nin bu rolü yerine getirmesine yardımcı olur. Bilimi öğrenmenin en iyi yollarından biri bilim yapmaktır. Ve bilim yaparak insanlar parklarını yeni yollarla takdir edebilirler.

Ancak belki de en önemlisi, topluluk bilimi, vatandaş biliminin özel bir türüdür — bir topluluğun projeyi yönlendirdiği bir tür. Toplum biliminde, bir toplum araştırma sorusunu sorabilir, ne tür veri toplanacağına karar verebilir veya sonuçları bazı eylemleri bilgilendirmek için kullanabilir. Genellikle toplulukla işbirliği yapan ancak araştırma projesini direkt olarak yönetmeyen profesyonel bir bilim insanı veya bilimsel kuruluş vardır.”

Böcek türlerinin yüksek fiyatlı bir ekonomisi olduğuna dair haberlere daha önce denk gelmiş olabilirsiniz ve bu yüzden kelebek gözlemciliği alanı sizi şaşırtmamış olabilir. Bu metini buraya ekleyerek asıl vurgulamak istediğim, işyükünü bireysel eğlenceyle ilişkilendirip verimli çıktı elde etmek kısmı. Sıradaki örnekte farklı bir versiyonu.

Posedion’a Yardım Etmek

Profesyonel denebilecek seviyeye ulaşan dalgıçlar, arkeoloji veya deniz biyolojisi alanlarında bilim insanlarına yardım etmesi popüler sayılabilir. Daha öncesinde arkeolojistlerle hem inceleme hem keşif çalışmaları için dalgıçların işbirliği yaptığını hem Amerika’da hem Türkiye üzerinde gördüm. Deniz bilimi ile uğraşanların ise çoğunun hayatının bir noktasında dalışı denediğini gözlemlemiş olabilirsiniz, genelde nereden dalgıç çağıracaklarını da önceden belirlemiş oluyorlar. Genelde bilim insanlarının bu konuda yardıma ihtiyaç duyması, projeyle ilgilenen ekibe hızlıca ve çoklu kalifiye insan gücü gerektiğinde ortaya çıkıyor.

Deniz biyolojisi demişken, siber güvenlikçi bakışı ile baktığımda marin biyologlarının çoğu zaman güvenlik farkındalığı olmadığını ve dikkatsiz olduklarını gözlemledim.

Daha fazla bilgi için Divers Alert Network bloğundaki vatandaş bilimi yazılarına ve büyük ihtimalle rekreasyonel dalgıçlıkla dalışa başlayıp bilim insanlarıyla bilim yapma şansına erişen bu dalgıçların yazılarını okuyabilirsiniz. İlginçlik seviyorsanız tavsiye ederim.

DAN Citizen Science, DAN Sense of Purpose, daha fazlası.

Eğer rekreasyonel bir dalgıçsanız, vatnadaş bilimini zaten yapıyorsunuz. Dalış yaptıktan sonra kayıtlarda sıklıkla görülen canlılara dair not alanı olduğunu görürsünüz. Modern dalış kuruluşları, uygulamaları ile direkt olarak canlıları işaretlemenize de izin verir. Özellikle SSI’nın su altı canlılarını organize etme özelliği (sayfanın en altında) tam bir vatandaş bilimi örneği.

Herkes Tarafından, Herkes İçin

Vatandaş bilimi anlayışı çok modern bir anlayış ve arka planında sofistike bir yapı oluşturulmasını gerektiriyor. Aslında tam da bilim insanlarının seviyesinde bir konu.

Çalışma şekli ise aslında geleneksel toplumuza göre fazla gelişmiş kalıyor. Geleneksel toplumun çoğu sisteminde yetkiler kısıtlanmıştır ve direkt yetkili olmayan herhangi bir rol, geliştirme katkısında bulunamaz. Bir örnek olarak “eğitim sistemi” dediğimizde genel olarak toplumun çoğunun aklına gelecek şeyi düşünürsek, oldukça kısıtlanmış ve çoğu zaman çoban rolünü temsil eden organizatör figürü olarak özetlenebileceğini ve bilginin tek bir kaynaktan aktığını, o kaynağından da ek kurallarla oldukça kısıtlandığını görürüz. Katılımcılar bilgi dozunu veya türünü çokta farklılaştıramaz, organizatör figürün veya kural koyucuların sınırlarının dışına çıkamaz. Bunun sonuçlarını topluma baktığımız da görürüz ki, çoğu kişi bir şeyi ilerletme veya keşfetme becerisine sahip olamamıştır. Bir organizatör figür ve belirgin kurallar olmadan varlıklarını sağlıklı ve toplum yararına bir şekilde sürdüremezler. 

Vatandaş bilimi olgusundan, hem toplum yönetimi hem eğitim sistemini geliştirmek konusunda kazanılabilecek kesinlikle çok şey var.

Yazı boyunca bilim insanı demişken ve dalıştan da bahsetmişken, önceki yazılarımda bilimsel dalış yapan bilim insanlarının nasıl aşırı yanlış dalış pratikleri uyguladığını gördüğümden bahsetmiştim. Tüm bilim aktivitelerinde sağlığınızı korumayı ve doğaya saygılı olmayı unutmayın.

Peki Buraya Nereden Geldik — İşte İlham

2030 yılına kadar bir milyar hayata dokunmayı hedefleyen EY Ripples programı üzerinde kambur balina projesini görmemle başladı. SAP, Microsoft ve EY gibi şirketlerin çalışanları bu projede kişi başı ortalama 50 resim sınıflandırmıştı. 

Bu, aslında vatandaş bilimi aksiyonlarının, ilgili beceriye sahip kesimlere fark ettirildiğinde ne kadar hızlı ve verimli aksiyon aldıklarını fark etmemi sağladı. Sonrasında bu pozitif etki dalgasının, “1 milyardan bir kişi daha da fazla olmasına katkıda bulunabilir miyim?” düşüncesi ile bu yazıyı yazmaya başladım. Eğer bu yazıyı beğendiyseniz like atmayın, bilime katkı yapın.